fbpx

რა არის რუსული კანონი და რა საფრთხეს უქმნის საქართველოს?

რა არის რუსული კანონი

საქართველოს პარლამენტი აპირებდა, მიეღო კანონი, რომელიც მტრულ ძალად გამოაცხადებდა დასავლური ქვეყნებიდან დაფინანსებულ სამოქალაქო ორგანიზაციებსა და დამოუკიდებელ მედიას.

კანონპროექტს აკრიტიკებდა ყველა ქვეყნის შიგნით თუ გარეთ. საქართველოს აქტიური მოქალაქეები, მზექალა შანიძიდან დაწყებული, შოთა არველაძით დამთავრებული, წერდნენ, რომ კანონი წინააღმდეგობაში იყო ქვეყნის ევროპულ მისწრაფებებთან.

ამ კანონის მიღების იდეასაც კი მკაცრი გამოხმაურება მოჰყვა საქართველოს დასავლელი პარტნიორებისგან, ამერიკელი სენატორებისა თუ ევროპელი დეპუტატებისგან. 24 თებერვალს ამერიკის ელჩმა მას პირდაპირ უწოდა “რუსული კანონი.”

“ეს კანონი არის მაგალითი, რატომაც ვსაუბრობთ საქართველოს დემოკრატიის უკუსვლაზე,“ – თქვა ამერიკელმა სენატორმა, ჯინ შაჰინმა 20 თებერვალს.

“ეს კანონპროექტი აფერხებს საქართველოს ევროკავშირში ინტეგრაციას,“ –  ეს პირდაპირ თქვა ევროკავშირის საგარეო სამსახურმა.

სარჩევი
  1. რა მოჰყვა რუსეთში მსგავსი კანონის მიღებას?
  2. როდის გამოჩნდა რუსული კანონი საქართველოში?
  3. კანონპროექტების შინაარსი
    1. კანონპროექტი 1 – „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“
    2. კანონპროექტი 2 – „უცხოელი აგენტების რეგისტრაციის შესახებ“ 
  4. რატომ ვერ უზრუნველყოფს რუსული კანონი ფინანსების გამჭვირვალობას?
  5. როგორ ცდილობს „ქართული ოცნება,“ რომ რუსული კანონი დასავლურად გაასაღოს და რატომ ვერ გამოდის ეს? 
    1. ამერიკის მაგალითი
    2. ავსტრალიის მაგალითი
    3. ისრაელის მაგალითი
    4. კანადის მაგალითი
    5. რა მოხდა აზერბაიჯანში მსგავსი კანონის ამოქმედების შემდეგ?
    6. რა მოხდა ბელარუსში მსგავსი კანონის მიღების შემდეგ?

რა მოჰყვა რუსეთში მსგავსი კანონის მიღებას?

რუსეთში 2012 წლის ივლისში მიიღეს კანონი, რომელიც ავალდებულებს უცხოური დაფინანსების მქონე, „პოლიტიკურ აქტივობებში“ ჩართულ ორგანიზაციებს, რომ „უცხოურ აგენტად“ დარეგისტრირდნენ.

საქართველოში ინიცირებული კანონპროექტის მსგავსად, აგენტებს იქაც იუსტიციის სამინისტრო აღრიცხავს. კანონის 2012 წლის ვერსიაში განსაზღვრული იყო, რომ პოლიტიკური აქტივობა არის ნებისმიერი ქმედება, რომლის მიზანიც არის გავლენა მოახდინოს სამთავრობო ორგანოების გადაწყვეტილებებზე და საზოგადოებრივ აზრზე.

კანონი უცხო ქვეყნებად აცხადებს ევროპის ქვეყნებსა და აშშ-ს და მათ წინააღმდეგაა მიმართული. ისე როგორც ჩვენს შემთხვევაში აპირებდა „ქართული ოცნება.“

კანონი ჯერ 2016, შემდეგ კი 2020 წელს გამკაცრდა. გაფართოვდა “უცხოური აგენტის” ცნება და ახლა აგენტია არა მხოლოდ ორგანიზაციები, არამედ ფიზიკური პირებიც, რომლებიც რაიმე სახით შემოსავალს საზღვარგარეთიდან იღებენ.

მათ არ შეუძლიათ სახელმწიფო ან მუნიციპალურ სამსახურში მუშაობა.  თუ მედია რომელიმე მათგანს ახსენებს, უნდა მიუთითონ, რომ „უცხოური აგენტები“ არიან.

რუსეთში დაიწყეს ორგანიზაციების ინსპექტირება, დაჯარიმება, მუქარა და სასამართლოში დაბარება. ორგანიზაციები რთული არჩევანის წინაშე დადგნენ, ან მიეღოთ უცხოური გრანტები და დაერქვათ „უცხოეთის აგენტების“ სახელი ან დახურულიყვნენ.

ამ დილემისა და ზეწოლის გამო, რუსეთში მრავალი ორგანიზაცია დაიხურა. ამ კანონის დარღვევის გამო, დააჯარიმეს დიაბეტით დაავადებულთა მხარდამჭერი ორგანიზაციაც, 2018 წელს კი ეს დაწესებულება დაიხურა.

2021 წელს აგენტებად გამოცხადდა ის მედია საშუალებებიც, რომლებიც დაფუძნდნენ რუსეთში ან მეზობელ ქვეყნებში და რომლებიც იყვნენ რუსულენოვანი. მაგალითად, თუ საქართველოში იქნებოდა დაფუძნებული რუსულ-ენოვანი მედია, ისიც აგენტი გახდა.

2022 წელს ომის შემდეგ კი კანონი შეეხო ყველას, ვინც რაიმე სახით აკრიტიკებს მთავრობას. მაგალითად, უცხო ქვეყნის აგენტად გამოაცხადეს რეპერი მორგენშტერნი, რომელიც სიმღერის ტექსტში მთავრობას აკრიტიკებდა.

კანონი ითვალისწინებს ჯარიმებს ყველა გადაცდომაზე, არ შესრულებაზე ან არასრულად შესრულებაზე. რადიო თავისუფლების რუსულ ბიუროს მილიონობით დოლარის ჯარიმა ამ კანონის არ შესრულებისთვის დააკისრეს.

2023 წელს РБК-ს მთავარი რედაქტორის, პეტრუ კანაევის სახლი დააყადაღეს რადგან მან 2021 წლის აპრილში გამოშვებულ სტატიაზე არ დააწერა, რომ ის იყო უცხოური გავლენის აგენტი. ჯარიმა 5,000 რუბლი იყო, რომელიც რედაქციამ არ გადაიხადა.

რომან ანინი გამომძიებელი ჟურნალისტია. მუშაობდა გამოცემა „ნოვაია გაზეტასთვის,“ შემდეგ კი საკუთარი მედია დააარსა, სახელწოდებით „მნიშვნელოვანი ისტორიები.“ ახლა მისი ყველა თანამშრომელი რუსეთიდან გახიზნულია, რადგან მათ აგენტებს უწოდებდნენ და დაჭერის საფრთხის წინაშე აღმოჩნდნენ.

„როდესაც მთავრობას შემოაქვს ასეთი შემზღუდველი კანონები, ის ამაზე არასოდეს გაჩერდება და ყოველთვის უფრო შორს მიდის, რუსეთის მაგალითი ამას აჩვენებს. 2012 წელს რუსეთში ხალხს ამაზე რეაგირება არ ჰქონია, რადგან ეგონათ, ეს ეხებოდა არასამთავრობო ორგანიზაციების მხოლოდ პატარა ჯგუფს, რომელიც პოლიტიკურ პროცესებში იყო ჩართული. მაგრამ მერე გამოჩნდა, რომ მთავრობის მადა გაცილებით მეტი იყო და ისინი გადავიდნენ ყველა არასამთავრობოზე, რომელიც მთავრობას არ მოსწონდა. ახლა ეს კანონი ეხება მედიასაც და ფიზიკურ პირებსაც, რადგან კანონში გაჩნდა “აგენტთან დაახლოებული პირის” მცნებაც. ანუ ნებისმიერი ვინც არის დაკავშირებული, იქნება ეს ნათესავი, ოჯახის წევრი, პარტნიორი თუ კოლეგა, ისინიც შეიძლება გახდნენ აგენტები,” – ამბობს ანინი.

ანინი გავლენის აგენტების კანონის წინააღმდეგ
რომან ანინი – გამომძიებელი ჟურნალისტი

ის გვიყვება, რომ რუსეთში ყველამ, ვინც აგენტადაა შერაცხული, საჯაროდ პოზიციის გამოხატვისას თან უნდა დააყოლოს, რომ ის აგენტია. ეს ვრცელდება სოციალურ ქსელებზეც, მაგალითად თუ ფეისბუქზე ვინმესთვის კომენტარის დაწერა მოუნდება აგენტად წოდებულ პირს, მან იქვე უნდა დაწეროს, რომ აგენტია. 

მოძრაობა „ვოისის“ კოორდინატორი, არტემ ვაჟენკოვი 2022 წლის მარტში 10 ათასი რუბლით დაჯარიმდა ინსტაგრამზე “უცხოური აგენტის” სტატუსის არ მითითების გამო, აგვისტოში – 50 ათასით, მაგრამ უკვე ტელეგრამის არხზე ამ ინფორმაციის დამალვის გამო. ახლა აქტივისტი რუსეთიდან გაქცეულია.

2021 წლის დეკემბერში რუსეთის უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილებით, უცხოელი აგენტების შესახებ კანონის დარღვევის ფაქტზე, საერთაშორისო ისტორიული და საგანმანათლებლო საზოგადოება  “მემორიალი” გაუქმდა. 2023 წლის მარტში კი მისი ყოფილი თანამშრომლების წინააღმდეგ აღიძრა სისხლის სამართლის საქმე.

ამჟამად რუსეთში აღარ არსებობს დამოუკიდებელი მედია, კრიტიკული აზრი და სამოქალაქო საზოგადოება. რუსულმა გემმა რა მიმართულებითაც აიღო გეზი, ეს კი ყველას მოგეხსენებათ.

როდის გამოჩნდა რუსულ კანონი საქართველოში?

2022 წლის 17 ნოემბერს აშშ-ის სენატში გაიმართა საგარეო ურთიერთობათა კომიტეტის სხდომა, რომელზეც შეაფასეს აშშ-ს პოლიტიკა კავკასიაში. სხდომაზე სენატორმა ჯინ შაჰინმა ისაუბრა საქართველოს უკუსვლაზე და თქვა, რომ დროა აშშ დაფიქრდეს, გადახედონ საქართველოსთან არსებულ სტრატეგიას და დაფინანსების საკითხს.

რუსული კანონი არ არის საქართველოს არჩევანი
რუსული კანონი არ არის საქართველოს არჩევანი – ISFED ფოტო

საქართველოში დემოკრატიის სავალალო მდგომარეობაზე ისაუბრა სახელმწიფო მდივნის თანაშემწე კარენ დონფრიდმაც.

მეორე დღეს ამ ამბავს გამოეხმაურა „ქართული ოცნების“ წევრებისგან შექმნილი ე.წ. “ხალხის ძალა” და ფეისბუქზე გაავრცელეს წერილი, რომელშიც ამბობდნენ, რომ აშშ ამ ფულს გვამადლიდა, თან ეს თანხა არა ჩვენს ქვეყანას, არამედ მათ აგენტურას და ენჯეოებს ხმარდებოდა. ამიტომ, დააანონსეს, ამ დაფინანსების ჩარჩოებში მოქცევაზე ვიფიქრებთო.

ამონარიდი 18 ნოემბრის წერილიდან: „ენჯეოების დაფინანსება არათუ არავინ უნდა დაგვამადლოს, პირიქით, ეს დაფინანსება მკაცრ საკანონმდებლო ჩარჩოებში უნდა მოექცეს, რასთან დაკავშირებითაც ჩვენ ჩვენს წინადადებებს, საუკეთესო დასავლური პრაქტიკის შესაბამისად, უახლოეს მომავალში მოვამზადებთ.”

ეს განცხადება იმ დღესვე გააშუქეს ტელეკომპანია “იმედზე.” “მოძრაობას ახალი ინიციატივა გაუჩნდა, მესამე სექტორის დაფინანსების საკანონმდებლო დონეზე რეგულირება,”- ამბობდა წამყვანი.

სიუჟეტში ჩაწერილი ჰყავდათ გურამ მაჭარაშვილი, მიხეილ ყაველაშვილი და ეკა სეფაშვილი. მოგვიანებით სწორედ მათ დაარეგისტრირეს კანონპროექტი პარლამენტში.

იმავე დღეს ზუსტად იგივე სტილში ისაუბრა ირაკლი კობახიძემაც. აშკარა იყო, რომ “ხალხის ძალა” და “ქართული ოცნება” თავიდანვე ერთ ხმაში მღეროდნენ.

“მუქარა იყო არარელევანტური და მთავარი არის ის, რომ ამ დაფინანსების უდიდესი ნაწილი მოდის ენჯეოებზე და ენჯეოებს დაფინანსებას რა თქმა უნდა ისინი არ შეუმცირებენ,” –  ამბობდა კობახიძე.

14 თებერვალს „ქართულ ოცნებასთან“ სრულ სიამტკბილობაში მყოფმა ე.წ. „ხალხის ძალამ“ პარლამენტში „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ კანონპროექტი დაარეგისტრირა. კანონის საბოლოოდ მიღებას აპრილში გეგმავდნენ.

„ხალხის ძალამ“ პარლამენტში „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ კანონპროექტი, იგივე რუსული კანონი დაარეგისტრირა

კანონპროექტის ოფიციალურად გამოჩენას მოჰყვა შესაბამისი რეაქცია ქვეყნის შიგნით და გარეთ. „ქართული ოცნების“ წარმომადგენლების გარდა ამ იდეას აკრიტიკებდა ყველა. 260-მა არასამთავრობო ორგანიზაციამ გაავრცელა საერთო განცხადება და კანონს რუსული უწოდა.

ამის შემდეგ „ხალხის ძალამ“ თქვა, რახან რუსული უწოდეთ, ახლა მოვიტანთ ამერიკული კანონის თარგმანსო. 22 თებერვალს მართლაც დაარეგისტრირეს კანონპროექტი „უცხოელი აგენტების რეგისტრაციის შესახებ.“ 

14 თებერვალს დაინიცირებული ე.წ “რუსული კანონი” ბიუროზე დასამტკიცებლად 20 თებერვალს გაიტანეს. ის სამმა, იურიდიულმა, საგარეო და თავდაცვის კომიტეტებმა განიხილა.

პლენარულ სხდომაზე კანონპროექტის საბოლოო კენჭისყრის ვადად 7 აპრილი განსაზღვრეს. კომიტეტებზე მისი განხილვა კი 27 მარტს უნდა დასრულებულიყო. თუმცა, მმართველმა გუნდმა პროცესები დააჩქარა.  

პირველი პლენარული სხდომა 7 მარტს ჩანიშნეს და კანონპროექტი პირველი მოსმენით მიიღეს.  მეორე და მესამე მოსმენა არ დასცალდათ. ხალხის პროტესტმა აიძულათ, რომ 10 მარტს კანონპროექტი ჩაეგდოთ.

კანონპროექტების შინაარსი

კანონპროექტი 1 – „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“

კანონპროექტი „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ შვიდგვერდიანია. პირველივე მუხლში ვკითხულობთ, რომ მისი მიზანია უცხოური გავლენების გამჭვირვალობა. ამავდროულად წერია ისიც, რომ ეს ეწ. “რუსული კანონი” არ ზღუდავს აგენტად რეგისტრირებული სუბიექტის საქმიანობას.

მეორე მუხლში ახსნილია, თუ ვის შეიძლება ეწოდოს უცხოური გავლენის აგენტი:

  1. ა(ა)იპ, რომლის წლიური შემოსავლის 20%-ზე მეტი არის უცხოური ძალა. გამონაკლისია ისეთი ააიპ-ები, რომელიც დაფუძნებულია თავად მთავრობის მიერ. მაგალითად, თუ სოფლის მეურნეობის სამინისტროს მიერ დაფუძნებულ ორგანიზაციას შეუძლია მიიღოს დაფინანსება ევროკავშირისგან ფერმერების დასაფინანსებლად, ეს ორგანიზაცია აგენტად არ ჩაითვლება. მაგრამ დამოუკიდებლად არსებული ორგანიზაცია, რომელიც ასევე სოფლის მეურნეობის დარგში საქმიანობს და ფერმერებს აფინანსებს, ევროკავშირისგან გრანტის მიღების შემთხვევაში აგენტად უნდა დარეგისტრირდეს. ასევე გამონაკლისია სპორტული ფედერაციები და ე.წ სისხლის დაწესებულებები.
  2. მაუწყებელი, რომლის მიერ კალენდარული წლის განმავლობაში მიღებული მთლიანი შემოსავლის იმ 20%-ზე მეტის წყარო უცხოური ძალაა. ამაში არ შედის სარეკლამო შემოსავალი.
  3. იურიდიული პირი, რომელიც მარტო ან სხვასთან ერთად ფლობს საქართველოში მოქმედ მასობრივი ინფორმაციის ბეჭდურ საშუალებას და რომლის მიერ წლის განმავლობაში მიღებული მთლიანი შემოსავლის 20%-ზე მეტის წყარო უცხოური ძალაა (რეკლამების გარდა).
  4. ისეთი იურიდიული პირი, რომელიც ფლობს და იყენებს მასობრივი ინფორმაციის გამავრცელებელი ინტერნეტსაშუალებისთვის განკუთვნილ ინტერნეტდომენს ან/და ინტერნეტჰოსტინგს. ამ შემთხვევაშიც, წლის განმავლობაში მიღებული მთლიანი შემოსავლის  20%-ზე მეტი არ უნდა იყოს უცხოური ძალა და ამაში არ შედის რეკლამები.

უცხოური გავლენის აგენტად ჩაითვლება ისეთი სუბიექტი, რომელმაც უცხოური ძალისგან შემოსავალი პირდაპირ ან არაპირდაპირი გზით მიიღო. მაგალითად, თუ გამომძიებელ ჟურნალისტთა გაერთიანება “აი, ფაქტი” მიიჩნევა აგენტად, მისი დაქირავებული სუბიექტიც (იურიდიული პირიც) მიიჩნევა აგენტად.

კანონის თანახმად უცხოური ძალა არის:

ა) უცხო სახელმწიფოს ხელისუფლების სისტემის შემადგენელი სუბიექტი;

ბ) ფიზიკური პირი, რომელიც არ არის საქართველოს მოქალაქე;

გ) იურიდიული პირი, რომელიც არ არის დაფუძნებული საქართველოს კანონმდებლობის საფუძველზე;

დ) ისეთი ორგანიზაციული წარმონაქმნი (მათ შორის, ფონდი, ასოციაცია, კორპორაცია, კავშირი, სხვა სახის ორგანიზაცია) ან პირთა სხვა სახის გაერთიანება, რომელიც დაფუძნებულია უცხო სახელმწიფოს სამართლის ან/და საერთაშორისო სამართლის საფუძველზე.

მე-4 მუხლის მიხედვით, ყველა იმ სუბიექტმა, რომელიც ამ კანონით განსაზღვრული აგენტის კრიტერიუმებს აკმაყოფილებს, თავად უნდა მიმართოს საჯარო რეესტრს და მოითხოვს უცხოური გავლენის აგენტად დარეგისტრირება. “აგენტმა” რეესტრის მიერ დადგენილი ფორმა მაქსიმუმ 10 სამუშაო დღეში უნდა შეავსოს.

“უცხოური გავლენის აგენტთა რეესტრში შეტანილი ინფორმაცია საჯაროა. სააგენტო ვალდებულია, უზრუნველყოს მისი სათანადო ვებგვერდზე განთავსება და საჯაროდ ხელმისაწვდომობა,” – წერია პროექტში.

იურისტი სულხან სალაძე გვიხსნის, თუ რატომაა სახიფათო ე.წ “რუსული კანონის” აღსრულების ყველა ბერკეტის იუსტიციის სამინისტროსთვის გადაბარება. სამინისტრო უფრო ჩაკეტილი სისტემაა ვიდრე პარლამენტი. პარლამენტში კომიტეტის სხდომები მაინც იმართება, ადამიანებს რთულად, მაგრამ მაინც აქვთ დასწრების საშუალება. სამინისტრო კი თვითნებურად იღებს გადაწყვეტილებებს.

“ეს იმის მანიშნებელია, რომ მარტივად და სწრაფად, ერთი თანამდებობის პირის გადაწყვეტილებით შეიცვლება დღეს რა უნდა ეწეროს ამ რეესტრში, ხვალ რა უნდა ეწეროს და ზეგ რა უნდა ჩავწეროთ.”

კანონპროექტი კანონად რომ ქცეულიყო, მედია ორგანიზაციები თავს ვერც სასამართლოში დაიცავდნენ. ახლანდელი ხელისუფლების პირობებში სასამართლო რომ დამოუკიდებელი არაა, ამაზე მთელი მსოფლიოა შეთანხმებული და ევროკავშირმაც გვითხრა, თუ ჩვენი წევრობა გინდათ, მაშინ სასამართლო რეფორმა ხარისხიანად ჩაატარეთო. 

“როცა ჩინოვნიკები მიდიან და უჩივიან მედია საშუალებებს, რატომღაც მათი საქმეები სწრაფად იხილება, მაგრამ ჩემი საქმე, რომელიც, თითქმის, ორი წელია სასამართლოშია და ელემენტარული ინფორმაციის თავისუფლების დავას შეეხება, პირველი სხდომაც კი არ ჩანიშნულა… ამ ძალთა გადანაწილების პირობებში ძნელია ვთქვათ, რომ სასამართლოს საშუალებით მე დავიცავ ჩემს უფლებას,“ – გვეუბნება სალაძე.

კანონპროექტის მე-8 მუხლის მიხედვით, იუსტიციის სამინისტროს შეუძლია აწარმოოს მონიტორინგი, თუ როგორ სრულდება კანონის მოთხოვნები. მონიტორინგის დაწყება შეუძლიათ წერილობითი განცხადების საფუძველზე, რომელიც შეიცავს აგენტის შესახებ მინიშნებას ანუ საბჭოთა დასმენის მოდელის მიხედვით.

თუ მონიტორინგის შედეგად სამინისტრო გადაწყვეტს, რომ კონკრეტული სუბიექტი “აგენტია” და ის მაინც არ წარადგენს შესაბამის განაცხადს აგენტობის შესახებ, დაჯარიმდება 10 ათასი ლარით. თუ არ გადაიხდის, ეს ჯარიმა გაიზრდება 20 ათას ლარამდე. შემდეგ კი ამოქმედდება ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსი.

კანონპროექტი რომ მიეღოთ, ორგანიზაციებს და მედიებს ექნებოდათ მხოლოდ 2 თვის ვადა, შემდეგ კი დაიწყებოდა მათი საქმიანობის კონტროლი მე-8 მუხლის საფუძველზე.

კანონპროექტი 2 – „უცხოელი აგენტების რეგისტრაციის შესახებ“ 

რუსული კანონი საქართველოში და მოსახლეობის პროტესტი
ტელეკომპანია “ფორმულას” ფოტო

მას შემდეგ, რაც 14 თებერვალს ინიცირებულ კანონპროექტს რუსული უწოდეს და საზოგადოებაში ვნებათაღელვა გამოიწვია, მმართველმა გუნდმა და “ხალხის ძალამ” დაიწყო საუბარი მეორე პროექტზე, რომელიც, თითქოს, ამერიკულის ზუსტი ანალოგი იქნებოდა.

მეორე კანონპროექტში უცხოური ძალის და უცხოური ძალის აგენტის ცნება გაფართოებულია და ის ფიზიკურ პირებსაც ეხება.

ამ კანონის თანახმად, უცხოური ძალა არის უცხო ქვეყნის ხელისუფლება ან პოლიტიკური პარტია (პარტია პირველ ვერსიაში არ იყო ნახსენები);

საქართველოს ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ მყოფი პირი, გარდა იმ შემთხვევისა, თუ ეს პირი საქართველოს მოქალაქე ფიზიკური პირია და ცხოვრობდა საქართველოს ტერიტორიაზე;

იურიდიული პირი ან ფიზიკურ პირთა ნებისმიერი სხვაგვარი გაერთიანება, რომელიც შექმნილია უცხო ქვეყნის კანონმდებლობის შესაბამისად ან რომელიც თავის ძირითად საქმიანობას უცხო ქვეყნის ტერიტორიაზე ახორციელებს;

უცხოური ძალის აგენტი შეიძლება იყოს ნებისმიერი, მათ შორის ფიზიკური პირი, რომელსაც აკონტროლებს უცხოური ძალა, აძლევს მითითებებს, ბრძანებებს, აფინანსებს, ან უბრალოდ სთხოვს და ამის საფუძველზე ეს ადამიანი ან ორგანიზაცია დგამს შესაბამის ნაბიჯებს.

კანონი არ ეხება დიპლომატებს, კონსულებს, დიპლომატიური სამსახურისა და საკონსულო დაწესებულების თანამშრომლებს, უცხო ქვეყნის თანამდებობის პირებს; პირს, რომელიც საქველმოქმედო, რელიგიურ, საგანმანათლებლო, მეცნიერულ, აკადემიურ ან სახელოვნებო ან უცხოური ძალის საადვოკატო საქმიანობას ეწევა. ე.წ “რუსული კანონი” არ ვრცელდება ასევე საქართველოს ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ მყოფი ფიზიკური და იურიდიული პირის ლობისტებზე. 

მეორე კანონპროექტში სიახლე ისიცაა, რომ იუსტიციის სამინისტროს ნაცვლად, საქმეში ერთვება გენერალური პროკურატურა: ყველა ვინც აგენტის კრიტერიუმებს აკმაყოფილებს, ვალდებულია მიმართოს გენერალურ პროკურატურას და არა რეესტრს.

მეორე კანონპროექტის მიხედვით “აგენტმა” პროკურატურას უნდა წარუდგინოს ინფორმაცია ორგანიზაციის, მასში დასაქმებულებისა და მისი პარტნიორების შესახებ; დეტალური ინფორმაცია იმ ფულადი თანხისა და ქონების ხარჯვის შესახებ, რაც უცხოური ძალისგან მიიღო. პროკურატურას შეუძლია, წარსადგენი დოკუმენტების ნუსხა თავად გაზარდოს.

აგენტი ასევე ვალდებულია უცხოურ ძალასთან მიმოწერის ყველა მეილი გაგზავნოს პროკურატურასთან, გაგზავნიდან მაქსიმუმ 48 საათში. უცხოური ძალის აგენტი ვალდებულია, აგენტად რეგისტრაციის ვადაში, ასევე რეგისტრაციის გაუქმებიდან 3 წლის განმავლობაში უსაფრთხოდ შეინახოს ყველა ის ინფორმაცია, რომელიც მის უცხოურ ძალასთან კავშირს ასახავს.

ამ კანონპროექტების განმარტებით ბარათებში წერია, რომ მათი მიღების მიზანია, ორგანიზაციების საქმიანობა და ფინანსური ნაწილი უფრო გამჭვირვალე გახადოს და რომ ეს ე.წ “რუსული კანონი” არ ეწინააღმდეგება არც ევროკავშირის სამართალს და არც საერთაშორისო ორგანიზაციებში საქართველოს წევრობასთან დაკავშირებულ ვალდებულებებს.

ევროკავშირში გასაწევრიანებლად შემოდგომამდე 12-პუნქტიანი საშინაო დავალება გვაქვს შესასრულებელი და ეს კანონპროექტი მე-7 და მე-10 პუნქტებს ეწინააღმდეგება.

მე-7 რეკომენდაცია ქვეყანას მოუწოდებს გაატაროს ძლიერი რეფორმები თავისუფალი, პროფესიონალური, პლურალისტური და დამოუკიდებელი მედიაგარემოსთვის.  მე-10 რეკომენდაციაში კი საუბარია საზოგადოებრივ ორგანიზაციებზე: ქვეყანამ უნდა უზრუნველყოს საზოგადოების ჩართულობა გადაწყვეტილების მიღების პროცესის ყველა დონეზე.

კანონი კი, ამოქმედების შემთხვევაში, პირველ რიგში სწორედ მედიას და საზოგადოებრივ ორგანიზაციებს გადაუკეტავდა საარსებო წყაროს.

რატომ ვერ უზრუნველყოფს რუსული კანონი ფინანსების გამჭვირვალობას?

რუსული კანონი გვაკარგვინებს ევროპას
ფოტო აღებულია tabula.ge-დან

არც ისაა მართალი, რომ ამ ე.წ “რუსული კანონის” მთავარი მიზანი ორგანიზაციების გამჭვირვალობის მიღწევაა, რადგან ქვეყანაში მოქმედი ყველა იურიდიული ან ფიზიკური პირი, რომელიც დაფინანსებას იღებს, ისედაც ყოველთვიურად უგზავნის სრულ ფინანსურ ანგარიშს შემოსავლების სამსახურს. ყველა ასეთი ორგანიზაცია, რომელიც ამ კანონის სამიზნე უნდა გამხდარიყო, ფინანსურ ოპერაციებს ასრულებს საბანკო გადარიცხვებით და ამ მონაცემებზე სახელმწიფო უწყებებს ძალიან მარტივად მიუწვდებათ ხელი.

გარდა ამისა, დასავლელი დონორებისგან მიღებული გრანტების ხარჯვა თავის თავში გამჭვირვალობასაც გულისხმობს. დამფინანსებლები, მაგალითად საელჩოები, რომელიც მათი ქვეყნის მოსახლეობის მიერ გადახდილი გადასახადებით გვაფინანსებენ, ჩვენგან ითხოვენ თანხის ხარჯვის სრულ კონტროლს, ფინანსურ ანგარიშებს, გადარიცხვის ყველა დოკუმენტაციას, აუდიტის ანგარიშებს.

მედიებს და სხვა არასამთავრობო ორგანიზაციებს რომ დასამალი არაფერი აქვთ, იმითაც ჩანს, რომ მათ ვებგვერდებზე აქვთ განთავსებული ინფორმაცია ყველა დონორის შესახებ და აქვეყნებენ ყოველწლიურ ანგარიშებს როგორც საქმიანობის, ისე ფინანსების მიმართულებით. მაგალითად, „აი, ფაქტის“ ანგარიშები მოიცავს ფინანსურ ნაწილსაც და საჯაროდ ხელმისაწვდომია ჩვენს ვებ-გვერდზე.

ხოლო ნამდვილად მტრული ანუ რუსული მიზნებით მოქმედი ორგანიზაციები, რომლებიც ძირითად ფინანსურ ოპერაციებს ნაღდი ფულით ატარებენ, ამ კანონის სამიზნე მაინც ვერ გახდებოდნენ. მაგალითად, ალტინფომ კანონპროექტის გამოჩენისთანავე განაცხადა, რომ ისინი ამ ბაზაში რეგისტრაციას არ ექვემდებარებოდნენ, რადგან დასავლური ინსტიტუტებისგან დაფინანსებას არ იღებენ.

“თუ სახელმწიფოს გაგება უნდა, ვინმე ამ თანხას ხარჯავს მიზნობრივად თუ არამიზნობრივად, ამის მექანიზმი დღეს უკვე არსებობს. ამ ე.წ კანონით ვერაფერს  ახალს ვერ ეტყვიან მოსახლეობას, გარდა იმისა რომ ვიღაცები აგენტები არიან,” – გვეუბნება სულხან სალაძე, იურისტი, რომელიც 2017-2019 წლებში ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაციის ხელმძღვანელი იყო.

ამ ფონზე კი მთავრობა თავად ვერ იცავს გამჭვირვალობის მინიმალურ სტანდარტს. მაგალითად, გაუმჭვირვალეა ის თუ როგორ ხარჯავს მთავრობა ბიუჯეტს. წლებია, სხვადასხვა ადმინისტრაციული უწყებები არ გვაწვდიან ამომწურავ ინფორმაციას ამ ხარჯების შესახებ. გაუარესებულია, ზოგადად, სამთავრობო უწყებების მიერ საჯარო ინფორმაციის გაცემის საკითხიც. მხოლოდ „აი, ფაქტს“ ყოველთვიურად ათეულობით წერილი აქვს, რომელზეც საჯარო უწყებები არ გვპასუხობენ.

საჯარო მოხელეები არც იმით იწუხებენ თავს, რომ მედიას მათ საქმიანობაზე ესაუბრონ. წლებია, შეუძლებელია ინტერვიუს ჩაწერა სამინისტროებისა თუ სხვა სამთავრობო უწყებებში დასაქმებულ პირებთან. არ პასუხობენ არც ტელეფონს, არც ელ.ფოსტით გაგზავნილ კითხვებს.

ამასთან ერთად, გაუმჭვირვალეა მთავრობაში მყოფთა მიერ შევსებული ქონებრივი დეკლარაციები. საჯარო მოხელეები მალავენ ქონებას და მათ ბიზნეს საქმიანობას. „აი, ფაქტმა“ დაიწყო იმ 78 დეპუტატის ქონებრივი დეკლარაციების შესწავლა, რომლებმაც რუსულ კანონს მხარი დაუჭირეს. შედეგები შეგიძლიათ ბმულზე იხილოთ.

იურისტი სულხან სალაძე გვეუბნება, რომ სიტყვა “აგენტს” ისტორიის არც ერთ პერიოდში არ ჰქონია დადებითი შინაარსი და ამ ცნების გამოყენება გამოიწვევს მედიის სტიგმატიზებას იმაზე მეტად, ვიდრე ახლაა.

“არასდროს, არც ერთ ქვეყანაში უცხოეთის აგენტის ცნება არ აღიქმება დადებით კონტექსტში. არასდროს ეს არ განაწყობს მკითხველს, თუ მაყურებელს, თუ უბრალოდ ჩვეულებრივ მოქალაქეს დადებითად იმ პირის თუ ორგანიზაციისადმი ვისაც ეს სტატუსი აქვს. იმიტომ რომ უცხოეთის გავლენის აგენტი ნიშნავს, რომ ვიღაცა მუშაობს იმ უცხოელისთვის, ეხმარება მას ცუდი მიზნების მიღწევაში.“

როგორ ცდილობს „ქართული ოცნება,“ რომ რუსული კანონი დასავლურად გაასაღოს და რატომ ვერ გამოდის ეს? 

არა რუსულ კანონს - მოსახლეობის პროტესტი
ფოტო აღებულია “radiotavisupleba.ge”-დან

კანონპროექტის განმარტებით ბარათში წერია, რომ ის მსგავსია სხვა ქვეყნებში მოქმედი კანონების, მაგალითისთვის მოტანილია აშშ-ში, ავსტრალიაში და ისრაელში მოქმედი კანონები.

ამ ბოლო ხანებში კი მთელი „ქართული ოცნება“ პროპაგანდისტული მიზნით იყენებს კანადაში მიმდინარე კანონპროექტის განხილვებსაც. ამ ქვეყნებში მოქმედი კანონებისთვის საერთო ისაა, რომ ისინი ადგენენ მტრულად განწყობილი ქვეყნების სიას.

მაგალითად, აშშ კანონის მიღებისას მტრულად განწყობილად მიიჩნევდა ნაცისტურ გერმანიას; კანადა მტრულად განწყობილად მიიჩნევს ჩინეთს, რომელიც ცდილობდა კანადის არჩევნებზე ზეგავლენას.

საქართველოს მმართველ პარტიას კი სურს მტრულ ქვეყნებად გამოაცხადოს ევროკავშირის ქვეყნები და აშშ, რომლებიც ამავდროულად აღიარებული გვყავს, როგორც სტრატეგიული პარტნიორები.

ახლა ცალ-ცალკე განვიხილოთ, რა არის ამ ქვეყნებში მოქმედი კანონების მიზანი და შინაარსი.

ამერიკის მაგალითი

კანონპროექტების ავტორები ხშირად აპელირებენ, რომ მათ მაგალითი აიღეს ბევრად მკაცრი ამერიკული კანონისგან და შეარბილეს კიდეც. ისინი გულისხმობენ კანონს FARA (foreign agents registration act), რომელიც აშშ-ში მეორე მსოფლიო ომის წინ, 1938 წელს მიიღეს.

მისი მიზანი იყო ამერიკის მოსახლეობა მესამე რაიხის ნაცისტური პროპაგანდის გავლენისგან დაეცვა.

მოგვიანებით ამ კანონმა არაერთი ცვლილება განიცადა – გამარტივდა და დავიწროვდა აგენტების განსაზღვრება. კანონის ბოლო ვერსია შემოიფარგლა მხოლოდ იმ ადამიანებით და ორგანიზაციებით, რომლებიც უცხო ქვეყნების ან ორგანიზაციების პირდაპირი ბრძანებით ან სურვილით მოქმედებენ.

FARA არ ეხება არც მედიას და არც არასამთავრობო ორგანიზაციებს. ამერიკაში ამ რეესტრში უფრო მეტად პიარ და მარკეტინგული კომპანიები არიან დარეგისტრირებული.

“მე მიმუშავია იმ კანონზე, მის რეფორმირებაზე. პირველად ის 1930-იანებში იყო მიღებული ჰიტლერის პასუხად, როგორც ძალისხმევა, რომ ამოგვეცნო ლობისტები ან სხვები, რომლებიც სხვა ქვეყნებს წარმოადგენდნენ აშშ-ში და მათ მოვთხოვეთ რეგისტრაცია,” – ამბობდა ჯინ შაჰინი, ამერიკელი სენატორი 22 თებერვალს.

„ხალხის ძალის“ მიერ წარმოდგენილ კანონპროექტებში კი ლობისტები გათავისუფლებული არიან აგენტთა ბაზაში რეგისტრაციისგან.

ქართულ თარგმანში გამოტოვებულია FARA-ს ის პუნქტი, რომლის თანახმადაც აშშ-ს პრეზიდენტის მიერ ქვეყნის ეროვნული თავდაცვისთვის არსებითად მნიშვნელოვანი პარტნიორი ორგანიზაციები და მათი წარმომადგენლები უცხოურ აგენტად რეგისტრაციის გამონაკლისები არიან.

ამ პუნქტის გამოტოვება ძირეულად ცვლის კანონის მნიშვნელობას, ვინაიდან საქართველოსთვის თითოეული დასავლელი პარტნიორი მნიშვნელოვანია როგორც უსაფრთხოების, ისე ეკონომიკური თვალსაზრისით.

დღემდე FARA-ს რეესტრში არცერთი ადგილობრივი მედია არაა შეყვანილი და მას ამ სფეროში მხოლოდ ისეთი პროპაგანდისტული წყაროების წინააღმდეგ იყენებენ, როგორიცაა რუსული RT და სხვა.

აშშ-ში მრავალი არასამთავრობო ორგანიზაცია და მედია იღებს უცხოურ ფინანსურ მაგრამ სახელმწიფო მათ არ სთხოვს, დარეგისტრირდნენ უცხოურ აგენტებად. FARA-ში დარეგისტრირებულთა მხოლოდ 5 პროცენტია არაკომერციული ორგანიზაციები, რომლებიც, ძირითადად, უცხოური პოლიტიკური პარტიების ნაწილებს წარმოადგენენ.

ავსტრალიის მაგალითი

სამართალმცოდნე და საჯარო პოლიტიკის სპეციალისტი თორნიკე გერლიანი აღწერს, რომ ავსტრალიაში ამერიკული FARA-ს მსგავსი კანონი 2018 წელს მიიღეს. თუმცა, მას ფაქტობრივად არაფერი აქვს საერთო საქართველოში ინიცირებულ პროექტთან.

ავსტრალიურ კანონში მკაფიოდ წერია, რომ სპეციალურ რეესტრში რეგისტრაციის ვალდებულება აქვს მხოლოდ მათ, ვინც უცხოური ძალის სასარგებლოდ მოქმედებს. თანაც, მათთან შეთანხმებითი, მათი მოთხოვნითა და ზედამხედველობით.

ავსტრალიური კანონის მოქმედება არ ვრცელდება საზოგადოებრივ და მედიაორგანიზაციებზე, რადგან ითვლება, რომ მათ სიკეთე მოაქვთ არა უცხო ქვეყნის, არამედ მათი ქვეყნის საზოგადოებისთვის.

უფრო მეტიც, ავსტრალიაში მოქმედებს ცალკე კანონი, რომელიც საზოგადოებრივ ორგანიზაციებს საჯარო სიკეთის შემქმნელ სუბიექტებად მოიაზრებს, აღიარებს მათ „უნიკალურ ბუნებასა“ და „განსაკუთრებულ როლს.“

რონდელის ფონდის ევროპული კვლევების ცენტრის დირექტორი, კახა გოგოლაშვილი ხაზს უსვამს განსხვავებას საქართველოში ინიცირებულ კანონპროექტებსა და დასავლურ ქვეყნებში, მათ შორის ავსტრალიაში მოქმედ კანონმდებლობას შორის:

„ზოგადად ანგლოსაქსური კანონები ითხოვენ მათ საჯაროობა/გამჭვირვალობას, ვინც უცხო ქვეყნის უშუალო დავალებით და ინტერესით მოქმედებს და, კერძოდ, ხვდება და ზემოქმედებს იქაურ მაღალი თანამდებობის პირებზე ან ფართო მასებზე. ჩვენთან კი მხოლოდ იმიტომ უნდათ, გაიძულონ ასეთ რეესტრში შესვლა, რომ გრანტი მოიპოვე. ამის გამო თურმე უცხო ქვეყნის აგენტი/წარმომადგენელი ხარ“, – განმარტავს ანალიტიკოსი.

ისრაელის მაგალითი

ისრაელის პარლამენტმა „ქნესეთმა“ 2016 წელს დაამტკიცა კანონი “უცხო ქვეყნების ორგანოების მიერ მხარდაჭერილი მხარეებისათვის დაწესებულ გამჭვირვალობის მოთხოვნებზე.“

ეს კანონი ორიენტირებულია არაკომერციულ ორგანიზაციებზე, რომლებსაც უცხოური ქვეყნები ან ორგანიზაციები აფინანსებენ და ისრაელში შესაბამის ინტერესებს ლობირებენ.

კანონი ანტისაოკუპაციო მოძრაობების და პოლიტიკური ოპონენტების დევნის იარაღია და ის იმთავითვე არადემოკრატიულად იქნა აღიარებული. აღსანიშნავია ისიც, რომ ისრაელიც კანონის გასამართლებლად ამერიკულ fara-ზე აკეთებდა აქცენტს.

ისრაელში მოქმედი კანონი საქართველოში ინიცირებული მოდელისგან განსხვავებით არ ითვალისწინებს „დასმენის“ კომპონენტს;  საქართველოში შემოთავაზებულ კანონპროექტში (რუსეთის მსგავსად) ჩადებულია „დასმენის“ კომპონენტი.

სხვაობაა ისიც, რომ ისრაელის შემთხვევაში, უცხოურ ძალად ითვლება მხოლოდ უცხო ქვეყნის მთავრობები, საქართველოს შემთხვევაში კი ნებისმიერი ფიზიკური თუ იურიდიული პირი, რომელიც უცხოეთში ცხოვრობს ან იქაა რეგისტრირებული.

შესაბამისად, ისრაელში რეესტრში რეგისტრაცია ევალება მხოლოდ ისეთ პირებს, ვინც თანამშრომლობს უცხოეთის ხელისუფლებებთან და არა მათ, ვისაც კერძო დამფინანსებლები ჰყავთ.

ისრაელში კანონმდებლობა უცხოური გავლენის შესახებ ფოკუსირებულია არაკომერციულ ორგანიზაციებზე, რომლებსაც აკონტროლებენ ან აფინანსებენ უცხო ქვეყნები ან უცხო ქვეყნის ორგანიზაციები.

კანონმდებლობის თანახმად, არაკომერციულმა ორგანიზაციებმა უნდა გასცენ ინფორმაცია უცხოელი დონორების, დაფინანსების რაოდენობის, დაფინანსების მიზნის შესახებ.

ისრაელის კანონმდებლობა უცხო ქვეყნის აგენტის ცნებას არ იყენებს. აღსანიშნავია, რომ კრიტიკოსები ისრაელში არსებულ რეგულირების მოდელსაც ჰყავს. Human Rights Watch-ის თანახმად, ქნესეთში მიღებული კანონი გავრცელდება 25 ჯგუფზე, რომელთა უმრავლესობაც ადამიანის უფლებათა დამცველი ორგანიზაციაა და ისრაელის მოქალაქე პალესტინელების მიერ არის დაფუძნებული, ან ადვოკატირებისა თუ კვლევით ჯგუფებზე, რომლებიც პოლიტიკურად მემარცხენე – ანუ ხელისუფლების ოპონენტ ჯგუფებს მიეკუთვნებიან. მათი უმრავლესობა თავშესაფრის მაძიებელთა, პალესტინელთა და სხვა არა-ებრაელთა მიმართ ისრაელის ხელისუფლების პოლიტიკის კრიტიკოსია.

კანადის მაგალითი

კანადის მთავრობამ 10 მარტს გამოაქვეყნა განცხადება, რომლითაც თქვა, რომ  კანადის საზოგადოებრივი უსაფრთხოების ფედერალური დეპარტამენტი საზოგადოებასთან და დაინტერესებულ პირებთან იწყებს კონსულტაციებს უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის რეესტრის შექმნის შესახებ.

მთავრობა ამ თემის განხილვას საზოგადოების სხვადასხვა სფეროს წარმომადგენლებთან ერთად 9 მაისამდე გააგრძელებს.

სუბარმა, ყაველაშვილმა და მათმა თანამოაზრეებმა კი კანონპროექტი ყოველგვარი განხილვისა და შეხვედრების გარეშე შექმნეს, შეიტანეს პარლამენტში და შემდეგ „ქართულმა ოცნებამ“ საზოგადოების მოტყუებით უყარა კენჭი პირველ ჯერზე. 

კანადის მთავრობის განცხადებაში ხაზგასმულია, რომ კანონს მტრული სახელმწიფოებისგან თავდასაცავად იღებენ, ვინაიდან, კანადა ხშირად ხდება მათი სამიზნე.

კანონის იდეის ავტორია სენატორი ჰუსაკოსი. მისი თქმით, კანადას ახლა ესაჭიროება ასეთი კანონი, რათა გაუმკლავდეს საფრთხეს – “მზარდ მეომარ” ჩინეთს. პოლიტიკოსი აცხადებდა, რომ კანადას აქვს პეკინის წინააღმდეგ საჩივრების გრძელი სია, რომელიც მოითხოვს რაიმე სახის პასუხს.

„კანადა ალყაში იყო ისეთი რეჟიმებისგან, როგორიცაა პეკინი, მოსკოვი, თეირანი, და ახლა ჩვენ უნდა გავძლიერდეთ და მივიღოთ ზომები ჩვენი ინსტიტუტების უსაფრთხოების დასაცავად. ჩვენ უნდა გავაფრთხილოთ ეს ქვეყნები, რომ თუ თქვენ აპირებთ მოაწყოთ ჯაშუშური ოპერაციები ან საპოლიციო მოქმედებები კანადელების დასაშინებლად, ამას იქნება შედეგები,“ – ამბობდა ჰუსაკოსი მედიისთვის მიცემულ ინტერვიუებში.

ეს კანონი რომ ჩინეთის წინააღმდეგ მიმართულია, ამაზე როიტერსიც წერდა.  “კანადა იწყებს უცხოური აგენტების რეესტრის შექმნას ჩინეთის მიერ არჩევნებში ჩარევის შესახებ გავრცელებული ინფორმაციის ფონზე,” – სწორედ ეს სათაური აქვს მათ სტატიას.

რა მოხდა აზერბაიჯანში მსგავსი კანონის ამოქმედების შემდეგ?

2013 წლიდან აზერბაიჯანში არასამთავრობო და მედია ორგანიზაციების შესახებ კანონმდებლობაში არაერთი ცვლილება შევიდა. ამ ცვლილებების შემდეგ ქვეყანაში ბევრ ორგანიზაციას, განსაკუთრებით უცხოური დონორებისგან დაფინანსებული არასამთავრობო ორგანიზაციებს საქმიანობის შეწყვეტა მოუწიათ.

ხელისუფლების წარმომადგენლები ხაზგასმით აღნიშნავდნენ, რომ აღნიშნული ცვლილებები გამჭვირვალობას ემსახურებოდა.

2014 წლის 17 ოქტომბერს გრანტებისა და არასამთავრობო ორგანიზაციების შესახებ კანონებში ცვლილებები შევიდა, რის მიხედვითაც უცხოელ დონორს არ შეუძლია გრანტის გამოყოფა აზერბაიჯანის შესაბამის აღმასრულებელ ხელისუფლებასთან შეთანხმების გარეშე.

კერძოდ, უცხოელი დონორები, რომლებსაც აზერბაიჯანში არასამთავრობო ორგანიზაციებისთვის გრანტების გაცემა სურთ, უნდა დარეგისტრირდნენ აზერბაიჯანის იუსტიციის სამინისტროში.

ასევე უნდა იყოს მიწოდებული ინფორმაცია გრანტებისა და შემოწირულებების ოდენობის შესახებ. წინააღმდეგ შემთხვევაში, გრანტთან დაკავშირებული საბანკო ოპერაციები იბლოკება.

გარდა ამისა, არასამთავრობო ორგანიზაციები, რომლებიც ახორციელებენ პროექტებს თანხმობისა და რეგისტრაციის გარეშე, ექვემდებარებიან სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობას.

2021 წელს კი აზერბაიჯანის მთავრობამ უშუალოდ მედიების შესახებ კანონი მიიღო. კანონის მიხედვით უნდა შეიქმნას ჟურნალისტების ბაზა, რომელშიც მათი პირადი ინფორმაცია იქნება შეტანილი.

2013 წელს აზერბაიჯანელმა ბლოგერებმა და ადამიანის უფლებათა დამცველებმა ბერლინში ონლაინტელევიზია, “მეიდან ტვ” შექმნეს. დამოუკიდებელი და მთავრობის მიმართ კრიტიკული საქმიანობიდან გამომდინარე, მას დროდადრო ხელისუფლების მხრიდან ზეწოლა ემუქრებოდა.

2015 წელს მეიდან ტვ-ის წინააღმდეგ სისხლის სამართლის საქმე აღიძრა, მისი თანამშრომელი შირინ აბასოვი 30 დღით დააკავეს, არხის თანამშრომელ ჟურნალისტებს ქვეყნიდან გასვლა აეკრძალათ.

4 წლის შემდეგ ევროსასამართლომ მთავრობის მიერ ჟურნალისტების ქვეყნიდან გასვლის აკრძალვა უკანონოდ მიიჩნია.  ამიტომ, აზერბაიჯანის მთავრობა იძულებული გახდა ეს აკრძალვა გაეუქმებინა.

გარდა ამისა, 2017 წელს ქვეყანაში ტელეკომპანიის ვებგვერდი დაიბლოკა. სოციალურ ქსელებში კომპანიის ანგარიშები არაერთხელ გატეხეს და მასალები წაშალეს. 2021 წელს კი OCCRP-ის ჟურნალისტურმა გამოძიებამ გამოავლინა, რომ მთავრობა ისრაელში მოქმედი კომპანიის დახმარებით უსმენდა იმ ადამიანების ტელეფონებს, რომლებიც ტელევიზიასთან თანამშრომლობდნენ.

ჩვენ ვესაუბრეთ „მეიდან ტვ-ის“ ერთ-ერთი დამფუძნებელს, ჰაბიბ მუნტაზირს, რომელიც ამჟამად გერმანიაში ცხოვრობს. მისი თქმით, მთავრობამ საკუთარი მიდგომები მედიისა და სამოქალაქო საზოგადოების მიმართ 2011 წელს, „არაბული გაზაფხულის“ შემდეგ განსაკუთრებით გაამკაცრა.

“დაიწყო რეპრესიები, სამოქალაქო საზოგადოების წევრების, მედიის წარმომადგენლებისა და ჟურნალისტების მასიური დაჭერები. არასამთავრობო ორგანიზაციების უმეტესობას, რომელთა ხელმძღვანელები დამოუკიდებლები იყვნენ და მთავრობისგან არანაირ შეღავათებს, გრანტებს არ იღებდნენ და ევროპელი დონორებისგან ფინანსდებოდნენ, ცილი დასწამეს და დაიჭირეს. ნაწილმა მოახერხა და ქვეყნიდან გაიქცა. ნაწილმა უკან დაიხია, ორგანიზაციები დახურეს და საქმიანობა შეწყვიტეს,” – ამბობს ჰაბიბ მუნტაზირი.

“მიზანს მიაღწიეს და დღეს ყველაფერი მთავრობის კონტროლ ქვეშ არის. ახლა შენ შეგიძლია გრანტი მიიღო აზერბაიჯანის მთავრობისგან. იქ შენ არასამთავრობო არ ხარ, ნებისმიერ შემთხვევაში მთავრობის ხარ,” – ამატებს მუნტაზირი.

როცა კანონში ყველაზე მკაცრი ცვლილება შევიდა, აზერბაიჯანში უკვე ისეთი სიტუაცია იყო, რომ ამას ვერავინ ეწინააღმდეგებოდა. სამოქალაქო სექტორი განეიტრალებული, დაჭერილი ან გაძევებული იყო. მხოლოდ სოციალური მედიით ხდებოდა პროტესტის გამოხატვა და ერთი-ორი დამოუკიდებელი მედია აქვეყნებდა მასალას.

“ამის მერე ჩვენ ჟურნალისტების დაპატიმრებები ვნახეთ.  ჩვენ თანამშრომლებს ქუჩაში სიარულის დროს იტაცებდნენ. ერთი ჩვენი თანამშრომელი მოიტაცეს და შინაგან საქმეთა სამინისტროს საიდმულო სარდაფში 30 დღის განმავლობაში აწამებდნენ. ჩვენი ტელევიზიის დამფუძნებლების წინააღმდეგ სისხლის სამართლის საქმე აღიძრა. ჩვენს თანამშრომლებს 5 წლის განმავლობაში ქვეყნის დატოვება აეკრძალათ. ეს ყველაფერი არასამთავრობო სექტორში მომუშავე აქტივისტებსაც შეეხოთ,” – ამბობს ჰებიბ მუნტაზირი.

კანონი შეეხო თითქმის ყველა სფეროს. მუნტაზირი გვიყვება, რომ 20-ზე მეტი მნიშვნელოვანი ორგანიზაცია დაიხურა. მათ შორის ისეთი ორგანიზაციები იყო, რომლებიც ქალებზე ძალადობის წინააღმდეგ მუშაობდნენ, იცავდნენ ადამიანის უფლებებს, ცხოველების უფლებებს. ისინი არაპოლიტიკური ორგანიზაციები იყო. არსებობდნენ ორგანიზაციები, რომლებიც მშვიდობის შენების მიმართულებით მუშაობდნენ, თუმცა ზეწოლის და დევნის გამო ისინიც დაიხურნენ.

რა მოხდა ბელარუსში მსგავსი კანონის მიღების შემდეგ?

ბელარუსში სამოქალაქო საზოგადოების თავისუფალ საქმიანობას ხელს რამდენიმე კანონი უშლის, რომელიც მთავრობამ 2008 წლიდან ეტაპობრივად მიიღო. ყოველი ახალი აქტი უფრო და უფრო მკაცრი იყო და არასამთავრობო ორგანიზაციებს მეტ დაბრკოლებებს უქმნიდა.

2008 წლის ივლისში ბელარუსში მიიღეს კანონი მასობრივი ინფორმაციის საშუალებების დაფინანსების შესახებ. კანონი კრძალავდა დაფინანსების მიღებას უცხოური იურიდიული პირებისგან, უცხო ქვეყნის მოქალაქეებისგან, მოქალაქეობის არმქონე პირებისგან, რომლებიც ცხოვრობენ ბელარუსის ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ.

ბელარუსში სამოქალაქო საზოგადოების წინააღმდეგ ბრძოლა 2015 წელს განაახლეს. პრეზიდენტმა ლუკაშენკომ უცხოური შეწირულობების შესახებ გამოსცა ბრძანება, რომლის მიხედვით, არასამთავრობო ორგანიზაციებს დაევალათ იუსტიციის სამინისტროში დარეგისტრირება.

ლუკაშენკოს 2015 წლის ბრძანების მიხედვით, არასამთავრობო ორგანიზაციებს, რომლებიც უცხოურ შეწირულობებს „კანონის დარღვევით“ იღებენ, ადმინისტრაციული სახდელი ეკისრებათ. ფიზიკურ პირებს კი „ბელარუსის კანონის დარღვევით“ მიღებული ნებისმიერი გრანტის ან შეწირულობის მიღების შემთხვევაში სამართლებრივი დევნა ემუქრებათ.

2020 წელს ბელარუსში სამოქალაქო საზოგადოების არსებობა კიდევ უფრო გაჭირდა. მაისში ლუკაშენკომ გამოსცა ბრძანებულება, რომლის მიხედვითაც აიკრძალა უცხოური გრანტების გაცემა ისეთ ორგანიზაციებზე, რომლებიც მუშაობენ კულტურული და ისტორიული მემკვიდრეობის, ბუნებრივი რესურსებისა და გარემოს დაცვის თემებზე, ან ეწევიან სამეცნიერო/კვლევით საქმიანობას.

კიდევ უფრო გართულდა უცხოური ფონდების რეგისტრაციის პროცედურა, გაიზარდა რეგისტრაციისთვის საჭირო დოკუმენტაციის ჩამონათვალი. ამ რეგულაციების შედეგად დაიხურა ორი მნიშვნელოვანი ადგილობრივი დაფინანსების წყარო – molamola და ulej crowdfunding.

2021 წლის მაისში ცვლილებები შევიდა ასევე 1997 წელს მიღებულ კანონში მასობრივი ღონისძიებების შესახებ. ამ ცვლილებით, აიკრძალა ხელისუფლების წინააღმდეგ საჯარო პროტესტი და მისი გაშუქება, მათ შორის ონლაინ გადაცემა.

2021 წელს ლუკაშენკო უცხო ქვეყნის გავლენის აგენტის კანონის მიღებასაც განიხილავდა, თუმცა არ მიუღიათ. როგორც ბელარუსული მედიის ასოციაციის ხელმძღვანელის მოადგილე, ოლეგ აგიევი ჩვენთან ინტერვიუში ამბობს, ლუკაშენკოს ამ კანონის მიღება არ სჭირდება, რადგან მოქმედი კანონები უფრო მძიმეა.

ბელარუსში პოლიცია აკავებს მედიის წარმომადგენლებს
ბელარუსში პოლიცია აკავებს მედიის წარმომადგენლებს. ფოტოს ავტორი: Novy Chas

“სინამდვილეში, კანონი უცხოური დაფინანსების შესახებ ერთ-ერთი ინსტრუმენტია დამოუკიდებელი მედიის გასანადგურებლად. ასეთი კანონები იწვევს სამთავრობო პროპაგანდის დომინირებას. საზოგადოების აზრზე გავლენას მხოლოდ  რეჟიმის კონტროლის ქვეშ მყოფები ახდენენ. სხვა დანარჩენი უბრალოდ ნადგურდება მთავრობა ყველაფერს აკეთებს დამოუკიდებელი მედიის გასანადგურებლად და სამწუხაროდ, სტატისტიკა ადასტურებს, რომ ეს მას გამოსდის. ბოლო 20 წელიწადში დახურული მედიების რაოდენობა ათობითაა თუ ასობით არა,“ – გვეუბნება აგიევი. ის ახლა ლიეტუვაში ცხოვრობს.

გვიყვება იმასაც, რომ 2021 წლის შემდეგ ქვეყანა დატოვა პრაქტიკულად ყველა დამოუკიდებელმა მედიამ. გვაფრთხილებს, რომ ასეთი კანონების მიღებას ნაბიჯ-ნაბიჯ მოჰყვება უარესი საშინელებები, რაც ქვეყანას გადააქცევს ტოტალიტარულ რეჟიმს დამონებულად.

„ყველა ტოტალიტარული რეჟიმი ერთნაირად იქცევა. იწყებენ თავისუფლების პატარ-პატარა მოგუდვით და მერე აღმოჩნდება, რომ თავისუფლება აღარ არსებობს.  ესაა ის, რაც გაიარა ბელარუსიამ, რაც გაიარა რუსეთმა, რაც ჩემს თვალწინ ხდებოდა,“ – გვიყვება აგიევი.

p.s. უცხოური გავლენის აგენტების შესახებ კანონის მიღებას აპირებენ ყირგიზეთსა და ბოსნია-ჰერცეგოვინას სერბულ ნაწილში, რესპუბლიკა სრპსკაში.

კანონ-პროექტის ინიციატორი რუსული გავლენებით ცნობილი პრეზიდენტი მილორად დოდიკია. კანონს ისიც ამერიკულს უწოდებს და მიზნად არასამთავრობო სექტორის უცხო ძალად გამოცხადებას ისახავს.

ვისი პოლიტიკური გავლენის ქვეშ არიან ყირგიზეთი და ბოსნია-ჰერცეგოვინას სერბული ნაწილი? და ვისი გავლენის ქვეშ ვექცევით კიდევ უფრო ღრმად ჩვენ ამ ე.წ “რუსული კანონით”? 


კომენტარები
Total
0
Shares
Next
როგორ იზამთრებენ სკოლის მასწავლებლები მთიან იმერეთში?
როგორ იზამთრებენ სკოლის მასწავლებლები მთიან იმერეთში

როგორ იზამთრებენ სკოლის მასწავლებლები მთიან იმერეთში?

სკოლის მასწავლებლები იმერეთის მთიან სოფლებში თოვლიან, გაყინულ გზებზე დადიან

თვალი მიადევნეთ სხვა ამბებსაც
Total
0
Share